Không ít gia chủ khởi công với tâm lý làm tới đâu tính tới đó, để rồi chi phí phát sinh vượt 30-40% so với dự toán ban đầu hoặc bị đình chỉ thi công vì thiếu giấy phép. Việc nắm vững nguyên tắc xây nhà ngay từ giai đoạn chuẩn bị giúp chủ đầu tư kiểm soát tốt ngân sách, tiến độ và chất lượng công trình. Có trường hợp tự ý đục tường chịu lực để mở rộng phòng khách mà không khảo sát kết cấu, dẫn đến nứt dầm lan sang nhà bên cạnh và kéo theo tranh chấp cả năm trời, một trong 6 rủi ro phổ biến khi sửa chữa nhà cần cảnh giác từ đầu.
Bài viết này tổng hợp bộ nguyên tắc xây nhà và cải tạo nhà ở dựa trên kinh nghiệm giám sát thực tế của đội ngũ kỹ sư Xây Nhà Nga Việt qua hàng trăm công trình tại TP.HCM. Nội dung bao gồm thủ tục pháp lý, dự toán tài chính, kỹ thuật kết cấu và tiêu chí chọn nhà thầu theo đúng quy định để hạn chế rủi ro phát sinh.
5 nguyên tắc xây nhà và cải tạo nhà ở gia chủ cần nắm rõ
Dù xây mới hoàn toàn hay chỉ cải tạo cục bộ, gia chủ đều cần tuân thủ năm nguyên tắc xây nhà dưới đây. Bỏ qua bất kỳ bước nào trong quy trình chuẩn bị cũng có thể dẫn đến thiệt hại về tiền bạc, kéo dài thời gian thi công hoặc gây mất an toàn cho kết cấu chịu lực của ngôi nhà.
1. Pháp lý: xin giấy phép xây dựng hoặc cải tạo đúng quy định
Theo Nghị định 15/2021/NĐ-CP và văn bản cập nhật bổ sung là Nghị định 175/2024/NĐ-CP, công trình xây mới bắt buộc phải có giấy phép xây dựng do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp trước khi khởi công. Quy định này trừ trường hợp nhà ở riêng lẻ tại khu vực đã có quy hoạch chi tiết 1/500 được miễn phép theo quy định địa phương. Tuân thủ đúng thủ tục pháp lý là nguyên tắc xây nhà đầu tiên giúp công trình không bị gián đoạn.
Hồ sơ xin phép sửa chữa, cải tạo thông thường gồm đơn đề nghị cấp phép, bản vẽ hiện trạng, bản vẽ thiết kế cải tạo, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và ảnh chụp hiện trạng. Gia chủ có thể tham khảo mẫu đơn xin sửa chữa cải tạo nhà để chuẩn bị hồ sơ đúng quy cách ngay từ lần nộp đầu tiên. Thời gian xử lý hồ sơ dao động 15-20 ngày làm việc tùy khu vực hành chính.
Nhiều người bỏ qua bước xin phép vì nghĩ sửa nhỏ không ảnh hưởng, nhưng thực tế đã có trường hợp bị lập biên bản đình chỉ thi công. Mức phạt hành chính cho lỗi này từ 10-40 triệu đồng theo Nghị định 16/2022/NĐ-CP, thậm chí chủ nhà còn bị buộc tháo dỡ phần xây dựng sai phép.
2. Tài chính: lập bảng dự toán chi tiết và quỹ dự phòng 10-15%
Dự toán chi phí không chỉ dừng ở đơn giá thi công phần thô và hoàn thiện. Một bảng tính đầy đủ theo nguyên tắc xây nhà an toàn về tài chính phải tách bạch rõ chi phí thiết kế, xin phép xây dựng, thi công phần thô, hoàn thiện (điện nước, sơn bả, nội thất) và khoản dự phòng trượt giá vật tư 10-15% trên tổng giá trị hợp đồng. Chủ nhà nên đối chiếu bảng tính với định mức xây dựng để kiểm tra đơn giá nhà thầu đưa ra có hợp lý so với mặt bằng thị trường hay không.
Khoản dự phòng này xuất phát từ thực tế biến động giá thép, xi măng, cát đá theo từng quý. Riêng giai đoạn 2025-2026, giá thép xây dựng đã có ba đợt điều chỉnh tăng do biến động giá nguyên liệu đầu vào. Nếu ký hợp đồng trọn gói cố định giá, phần rủi ro trượt giá do nhà thầu chịu; nhưng nếu ký theo đơn giá vật tư thời điểm, gia chủ cần giữ quỹ dự phòng để tránh bị động khi vật giá tăng giữa chừng.
3. An toàn kết cấu: khảo sát địa chất móng và bảo vệ cấu kiện chịu lực
Với công trình xây mới, khảo sát địa chất móng là bước bắt buộc trước khi thiết kế kết cấu, nhất là tại các khu vực có nền đất yếu ở TP.HCM như Quận 7, Nhà Bè, Bình Chánh. Phương pháp khoan lấy mẫu SPT (Standard Penetration Test) giúp xác định chỉ số sức chịu tải của đất tại từng lớp địa tầng, từ đó kỹ sư tính toán loại móng phù hợp như móng đơn, móng băng hay móng cọc ép. Bỏ qua khảo sát địa chất móng mà thiết kế theo kinh nghiệm chủ quan rất dễ gây lún nứt sau 2-3 năm sử dụng, vì vậy kinh nghiệm đổ móng xây nhà luôn được kỹ sư giám sát đặt lên hàng đầu.
Khi áp dụng nguyên tắc sửa chữa nhà cải tạo, yêu cầu bắt buộc là không tự ý phá dỡ cột, dầm, tường chịu lực khi chưa có đánh giá kết cấu từ kỹ sư chuyên môn. Nhiều gia chủ muốn thông phòng đã tự đục bỏ tường 20cm mà không biết đó là tường có giằng chịu lực, dẫn đến sàn tầng trên bị võng hoặc có nguy cơ sập cục bộ. Mọi tác động đến cấu kiện chịu lực phải có phương án gia cố tạm bằng cột chống thép hoặc dầm đỡ tạm trước khi tháo dỡ, kèm bản vẽ tính toán kết cấu thay thế do kỹ sư ký duyệt.

4. Công năng và phong thủy: tối ưu không gian sinh hoạt và vi khí hậu
Trong nguyên tắc xây dựng nhà ở dân dụng, công năng hợp lý được đánh giá qua ba yếu tố: luồng di chuyển không chồng chéo giữa khu sinh hoạt chung và khu riêng tư, hướng gió cùng ánh sáng tự nhiên được tận dụng để giảm tải cho điều hòa, và cách bố trí phòng ốc khớp với thói quen thực tế của từng thành viên thay vì rập khuôn theo bản vẽ mẫu. Gia chủ có thể tìm đọc thêm các bài viết trong chuyên mục cẩm nang xây nhà để nắm rõ cách phân bổ diện tích từng phòng.
Yếu tố phong thủy thường được nhiều gia đình quan tâm theo quan niệm truyền thống, nhưng theo nguyên tắc xây nhà thực tế, bố cục phong thủy nên hỗ trợ cho công năng sử dụng thay vì làm giảm sự tiện nghi. Ví dụ, việc chọn hướng cửa chính hợp tuổi là nhu cầu chính đáng, nhưng nếu vì vậy mà đặt bếp đối diện nhà vệ sinh hoặc để cầu thang chắn lối vào chính gây cản trở luồng di chuyển thì cần điều chỉnh lại bản vẽ. Với công trình cải tạo bị giới hạn bởi khung sườn cũ, gia chủ có thể tham khảo cách hóa giải phong thủy khi sửa chữa nhà mà không cần đập phá kết cấu sẵn có.
5. Chọn nhà thầu: hợp đồng rõ ràng, minh bạch vật tư và tiến độ thanh toán
Khi áp dụng các nguyên tắc xây nhà vào khâu chọn đơn vị thi công, hợp đồng phải quy định rõ ba nhóm điều khoản: quy cách vật tư (ghi rõ mã hàng, hãng sản xuất, không ghi chung chung là vật tư loại tốt), tiến độ từng hạng mục kèm mốc nghiệm thu, và lịch thanh toán theo khối lượng thực tế. Chủ đầu tư nên đối chiếu bản dự thảo của nhà thầu với mẫu hợp đồng sửa chữa nhà ở để sớm phát hiện các điều khoản bất lợi.
Để đảm bảo an toàn tài chính khi ký hợp đồng, khoản tạm ứng đợt đầu không nên vượt quá 30% tổng giá trị hợp đồng. Các đợt thanh toán tiếp theo cần gắn liền với khối lượng nghiệm thu thực tế tại công trường: hoàn thành phần móng thanh toán 20%, xong phần thô thanh toán 30%, hoàn thiện thanh toán 15%, và giữ lại 5% bảo hành trong 6-12 tháng. Cơ chế chia nhỏ đợt thanh toán này giúp bảo vệ chủ nhà trước rủi ro nhà thầu bỏ ngang hoặc thi công ẩu để lấy tiền sớm.
Phân biệt nguyên tắc xây nhà mới và sửa chữa nhà cũ
Nhiều gia chủ áp dụng chung một quy trình cho cả xây mới lẫn sửa chữa nhà cũ, dẫn đến bỏ sót các bước kiểm tra đặc thù của từng loại công trình. Bảng dưới đây so sánh sự khác biệt giữa nguyên tắc xây nhà mới và cải tạo trên thực tế.
| Tiêu chí | Xây nhà mới | Sửa chữa nhà cũ |
|---|---|---|
| Khảo sát hiện trạng | Khảo sát địa chất nền đất, chưa có công trình hiện hữu ảnh hưởng | Phải khảo sát hiện trạng kết cấu cũ, xác định tường, cột, dầm chịu lực trước khi can thiệp |
| Rủi ro phát sinh | Phát sinh chủ yếu do trượt giá vật tư và thay đổi thiết kế giữa chừng | Phát sinh do phát hiện kết cấu cũ hư hỏng ngầm (mối mọt, thấm nước, thép rỉ sét) khi đục phá |
| Thời gian thi công | Dài hơn, trung bình 4-6 tháng cho nhà phố 1 trệt 2 lầu | Ngắn hơn nếu cải tạo cục bộ, nhưng kéo dài nếu phát hiện hư hỏng kết cấu cần xử lý bổ sung |
| Thủ tục xin phép | Bắt buộc xin giấy phép xây dựng đầy đủ theo Nghị định 15/2021/NĐ-CP | Chỉ xin phép nếu thay đổi kết cấu chịu lực hoặc mặt tiền công trình, sửa nội thất thông thường không cần phép |
| Ảnh hưởng nhà liền kề | Cần biện pháp thi công đóng cọc bê tông cốt thép đúng kỹ thuật, đào móng không gây lún nứt nhà bên cạnh, chụp hiện trạng nhà lân cận trước thi công | Cần biện pháp che chắn chống bụi bẩn, giảm rung chấn khi đục phá để không ảnh hưởng sinh hoạt và kết cấu nhà sát vách |
Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở mức độ dự báo chi phí: tuân thủ nguyên tắc xây nhà mới giúp lập dự toán khá sát từ đầu vì không bị ràng buộc bởi nền móng cũ. Ngược lại, quá trình sửa chữa nhà cũ luôn tiềm ẩn chi phí phát sinh do các hư hỏng ngầm chỉ lộ ra sau khi thợ đục bỏ lớp vữa hoàn thiện bên ngoài.
Những sai lầm cần tránh khi xây dựng hoặc cải tạo nhà ở
Qua thực tế giám sát hàng trăm công trình, đội ngũ kỹ sư Nga Việt ghi nhận ba nhóm sai lầm lặp lại nhiều nhất, đi ngược lại các nguyên tắc xây nhà cơ bản và gây thiệt hại tài chính đáng kể. Gia chủ có thể xem thêm phân tích chi tiết tại bài 4 điều cần tránh khi xây nhà mới.
Thay đổi thiết kế liên tục khi đang thi công
Việc đổi ý giữa chừng như chuyển vị trí cầu thang, mở rộng ban công hay đổi loại gạch ốp lát sau khi đã đặt hàng sẽ làm phát sinh vật tư dư thừa và kéo dài tiến độ do phải đập bỏ phần đã xây. Một lưu ý khi xây nhà rất quan trọng là phải chốt bản vẽ thiết kế và bảng vật tư hoàn chỉnh trước ngày khởi công. Mọi thay đổi phát sinh sau thời điểm ký kết đều cần lập phụ lục hợp đồng ghi rõ chi phí chênh lệch và thời gian gia hạn.
Chọn vật liệu trôi nổi hoặc khoán trắng cho đội thợ tự do
Chênh lệch 15-20% giá vật tư giữa hàng chính hãng và hàng trôi nổi thường dẫn đến chi phí sửa chữa sau này cao gấp nhiều lần khoản tiết kiệm ban đầu. Thép không đạt cường độ chịu lực, xi măng đóng rắn kém hoặc ống nước PVC mỏng rất dễ nứt vỡ chỉ sau vài năm đưa vào sử dụng. Áp dụng đúng nguyên tắc xây nhà ở khâu vật tư đòi hỏi chủ đầu tư phải kiểm tra kỹ chứng chỉ xuất xưởng và tham khảo kinh nghiệm chọn vật liệu xây nhà trước khi chốt đơn hàng. Tương tự, việc khoán trắng công trình cho đội thợ tay ngang không có pháp nhân khiến gia chủ mất quyền khiếu nại khi xảy ra sự cố kết cấu do thiếu hợp đồng bảo hành ràng buộc.
Cắt giảm hạng mục chống thấm và xử lý nền móng ban đầu
Chống thấm là hạng mục hay bị cắt giảm để hạ chi phí ban đầu, nhưng lại gây hư hại nặng nề về lâu dài nếu làm sơ sài. Theo nguyên tắc khi xây nhà kiên cố, các vị trí bắt buộc phải xử lý chống thấm kỹ gồm chống thấm sàn mái bê tông, sàn nhà vệ sinh, chân tường tiếp giáp nền đất và cổ ống xuyên sàn. Một công trình bỏ qua bước quét chống thấm cổ ống có thể bị thấm dột chỉ sau 1-2 mùa mưa, và chi phí đục gạch ra làm lại thường cao gấp 3-5 lần so với làm đúng kỹ thuật ngay từ đầu.
Xây Nhà Nga Việt khảo sát và thi công xây dựng, sửa chữa nhà ở tại TP.HCM
Đội ngũ kỹ sư thuộc dịch vụ sửa chữa nhà tại TP.HCM của Xây Nhà Nga Việt trực tiếp khảo sát hiện trạng công trình trước khi lập báo giá, không báo giá ước chừng qua điện thoại hay hình ảnh gửi trên Zalo. Đối với hạng mục sửa chữa nhà cũ, kỹ sư kiểm tra kết cấu chịu lực hiện hữu bằng thiết bị dò thép và đo độ ẩm tường trước khi lên phương án thi công, giúp hạn chế phát sinh chi phí giữa chừng do hư hỏng ngầm.
Hợp đồng thi công tại Xây Nhà Nga Việt tuân thủ chặt chẽ các nguyên tắc xây nhà minh bạch: quy định rõ quy cách vật tư kèm mã hàng cụ thể, chia đợt thanh toán theo khối lượng nghiệm thu thực tế và cam kết không phát sinh chi phí ngoài hợp đồng trừ khi gia chủ chủ động thay đổi thiết kế. Toàn bộ công trình được bảo hành kết cấu tối thiểu 5 năm và bảo hành chống thấm 3 năm.
Gia chủ đang chuẩn bị xây mới hoặc cải tạo nhà ở cần tư vấn về thủ tục pháp lý, dự toán chi phí hay phương án kết cấu có thể liên hệ trực tiếp hotline 0978.466.859. Kỹ sư Nga Việt tiếp nhận thông tin và hỗ trợ khảo sát thực địa miễn phí trong vòng 30 phút.


Câu hỏi thường gặp về nguyên tắc xây nhà và sửa chữa nhà ở
Sửa chữa nhà ở những hạng mục nào thì không cần xin giấy phép?
Theo quy định tại Nghị định 15/2021/NĐ-CP và Nghị định 175/2024/NĐ-CP, các hạng mục cải tạo bên trong như sơn sửa tường, lát lại gạch nền, thay thiết bị vệ sinh hoặc làm lại trần thạch cao mà không làm thay đổi kết cấu chịu lực, không thay đổi công năng sử dụng và không ảnh hưởng đến mặt tiền hay an toàn công trình lân cận thì được miễn giấy phép xây dựng.
Quỹ dự phòng khi xây nhà hoặc sửa nhà cũ nên chuẩn bị bao nhiêu phần trăm?
Theo nguyên tắc xây nhà an toàn về tài chính, gia chủ nên chuẩn bị quỹ dự phòng từ 10-15% trên tổng giá trị hợp đồng thi công. Với công trình cải tạo nhà cũ lâu năm, khoản dự phòng này giúp xử lý kịp thời các hư hỏng ngầm như thép rỉ sét, thấm dột chân tường hoặc mối mọt chỉ phát hiện được sau khi đục lớp vữa cũ.
Khi nào bắt buộc phải khảo sát địa chất móng trước khi xây nhà?
Khảo sát địa chất móng bằng phương pháp khoan lấy mẫu SPT là bước cần thiết cho mọi công trình xây mới nhiều tầng, đặc biệt tại các khu vực có nền đất yếu ở TP.HCM như Quận 7, Nhà Bè, Bình Chánh. Kết quả khảo sát giúp kỹ sư xác định sức chịu tải của đất để chọn phương án móng đơn, móng băng hay móng cọc phù hợp, tránh lún nứt sau 2-3 năm sử dụng.
Tạm ứng cho nhà thầu bao nhiêu phần trăm khi ký hợp đồng là an toàn?
Nguyên tắc an toàn tài chính khi ký hợp đồng xây dựng là khoản tạm ứng đợt đầu không vượt quá 30% tổng giá trị hợp đồng. Phần chi phí còn lại cần chia nhỏ theo từng mốc nghiệm thu khối lượng thực tế tại công trường (như hoàn thành móng, xong phần thô, hoàn thiện) và giữ lại 5% phí bảo hành trong 6-12 tháng.








